Ansvarlig for nettstedet: Norsk lokalhistorisk institutt

Forfattarrettleiing

NB! Ein del av spørsmåla nedanfor får du ikkje svar på her enno. Når vi har late dei stå, er det for å vise kva vi så langt har planar om å la rettleiinga gå ut på.
Du vil lett sjå kva du ikkje kan klikke deg til svar på. Under nokre få spørsmål som du kan klikke på, vil du dessutan førebels finne lite anna enn lenker til andre nettstader.

GENERELT (ALLE SJANGRAR) [ opp ]

Korleis skal namna skrivast? [ opp ]

Sjå førebels artikkelen om språkleg kulturvern.

Kva omsyn må takast til personvernet? [ opp ]

Sjå førebels desse aktuelle nettstadene:

• Datatilsynet
• NESH (Den nasjonale forskningsetiske komité for samfunnsvitenskap og humaniora)
• Personvern på nettet (Personverntjenesten ved Universitetet i Oslo, som viser til fleire aktuelle artiklar og nettstader)

Aktuelle lover og lovparagrafer:

• Straffelova, §121 og §§246-254 og §390
• Personopplysningslova
• Forvaltningslova, §13

... og dessutan:

• Vær varsom-plakaten (særleg punkt 3.9)
• Forskningsetiske retningslinjer for samfunnsvitenskap, jus og humaniora (særleg punkt 12 og 13)

SPESIELT FOR GARDS- OG SLEKTSHISTORIE [ opp ]

Kva type opplysningar skal vere med i ei gards- og slektshistorie? [ opp ]

Dei vanlegaste elementa i ei standard gards- og slektshistorie kan skjematisk framstillast slik:

1. Innleiing

Forklaring av oppsettet i boka, ordforklaringar, forkortingar, utgreiing om kjeldebruken m.m., kanskje også noko bakgrunnsstoff om bygda og bygdehistoria. (Noko av dette kan også lagast som vedlegg til boka.)

2. Gardshistoria (bustadene)

a) Fellesstoff for garden (gardsnummeret, namnegarden)

• Gardsnamnet (tolkingar, skrivemåtar, lokal uttale)
• Lokalisering, topografi og ressurstilgang (jord, skog, fiske, seter etc.)
• Fornminne (arkeologiske funn)
• Opphavshistorie (rydding, utskiljing...)
• Eigedomshistorie
• Bruksdelingsoversyn
• Storleik og produksjonskapasitet (landskyld/matrikkelskyld, areal, husdyrhald, utsæd etc,)
• Folketal, bustader og befolkning gjennom tidene (gardar og gardbrukarfamiliar, tenestefolk, losjerande, plassar og plassfolk, villafelt etc. Garden som "småsamfunn". Stoffet får oftast form av "situasjonsrapportar" frå teljingstidspunkta, gjerne i tabellform.)

b) Dei einskilde bruk/bustader/heimar

Meir eller mindre tilsvarande element som under 2a, tilpassa den enkelte kategori heim. Husmannsplassar, strandsitjarstover, villaer, bustadfelt osv. høyrer også med her.

3. Slektshistoria (familiane, personopplysningar, befolkningshistorie)

Dette stoffet blir anten ført under 2b ovanfor, eller blir utskild som eigen slektsdel i bygdeboka. Hovudelementet er oversyn over familiane i dei enkelte heimane kronologisk oppført med tidspunkt for når familien kom til staden, vita for mor, far og born, og helst med opplysning om kvar dei einskilde vart av når dei eventuelt flytta frå heimen.

Vita bør inkludere som eit minstemål tidspunkta for:

• fødsel/dåp
• vigsel
• død eller fråflyttingstidspunkt

I tillegg kan ein ta med:

• yrkesnemningar o. l.
• opplysningar elles om enkeltpersonar, så langt det ikkje kjem i strid med personvernomsyna

4. Registerdel

Register over gardar, bruk, personar, familiar m.m. som kan lette oppslagsfunksjonen til verket.

NB! Dei omtala elementa i gards- og slektshistoria kan vere ordna på mange ulike måtar. Det kan til dømes ofte vere mykje stoff om "folka på garden" under den gardshistoriske delen, samstundes som det finst utskilt personalstoff i tillegg.

Du finn fleire variantar og meir detaljar her:

• Disposisjon til en gardshistorie (av Andreas Holmsen, publisert av NLI)
• Fra gard til tettsted - et forslag til disposisjon (av Rolf Fladby, publisert av NLI)
• Spørreliste om gardshistorisk tradisjonsstoff. (NLI)
• Spørjeliste for Fjelberg i Hordaland (ved Andreas Ropeid, publisert av NLI)
• Spørreliste for innsamling av gårdshistorisk stoff i Nordland og Troms (ved Trygve Lysaker, publisert av NLI)

Kva kjelder må ein gjennomgå for å få til ei gards- og slektshistorie? [ opp ]

Gardshistoria
Under føresetnad av at gardshistoria skal ta til med dei eldste tider, bør nedanståande sjekkliste for kjeldetypar/-seriar og oppslagsverk gjennomgåast som eit minimum:

• Arkeologiske funn
• Evt. andre registreringar av kulturminne.
• Namnetolkingar frå Norske Gaardnavne, Norsk stadnamnleksikon og andre oppslagsverk.
• Diplomatarium Norvegicum og alle andre mellomalderkjelder der gardar i bygda kan ventast å vere nemnde. (Det aller meste av mellomalder- og 1500-talsmaterialet finst i trykt form).
• Manntal frå 1660-åra og 1701 og nokre viktige skattelister (koppskatten 1645, skattematrikkelen 1647 (finst i landsomfattande trykt utgåve), kvegskatten 1657, ekstraskattar 1711 og 1762).
• Matriklar og matrikkelforarbeid frå ca. 1665, 1723 og frå 1800-talet.
• Folketeljingar og jordbruksteljingar så langt ein får tilgang til å bruke individuelle data osv.
• Tingbøker før panteboka byrjar, deretter panteregister og pantebøker (grunnbøkene).
• Evt. fotosamlingar.
• Evt. utskiftingskart.

Slektshistoria

Mykje av det ovanståande er også kjelder til den reine slektshistoria. I tillegg, og som det aller viktigaste, kjem her kyrkjebøkene inn. Skifteprotokollar er likeins heilt sentrale.

Dersom ein ønskjer å føre historia fram til i dag, må ein for dei siste 50-100 åra rekne med å måtte innhente opplysningar via intervju og spørjeskjema, da både kyrkjebøkene og teljingsmateriale fra Statistisk sentralbyrå vil vere sperra for slik bruk.
Om ein vil ha "kjøt på beina" til både gards- og slektshistoria - stoff om personar, hendingar, omstende og tradisjonar ut over brukarrekkjer, eigedomstilhøve, produksjonsdata osv. - er det ei mengd kjeldetypar som kan utnyttast. For å nemne i fleng: tingbøker og andre rettsprotokollar, skriftleg og munnleg tradisjonsmateriale, bevart gjenstandsmateriale, lister over gjenstandsmateriale i dødsbuskifte, teignamn, dagbokoppteikningar, private brev, osv.

Sjå elles temaside Kilder og litteratur.

Kva dataverktøy skal ein velje til gards- og slektshistoria? [ opp ]

Nokre lenker:

• FAMREK
• «Busetnadssoge» (BSS) - dataprogram for skriving av bygdebøker av gards- og ættesoge-sjangeren.
• DIS-Norges rettleiing i kjelderegistrering.

Søk i lokalhistorie.no

levert av FreeFind

Gje tilbakemelding!

Lurer du på noko du ikkje får svar på i vår spørsmål/svar- liste? Er du kanskje usamd i våre løysingar, eller har du betre svar? Kontakt oss i så fall på nli@lokalhistorie.no, så hjelper du oss med å gjere rettleiingstenesta betre.

Relaterte oppslag:

> En del hjelpelitteratur til lokalhistorie
> En del kilder til lokalhistorie

Relaterte eksterne lenker:

> Hifo
Den norske historiske forening. Bl.a. oversikt over Hifos publikasjoner, Hifo-nytt og en nyttig lenkesamling for historikere.
> Famrek
Presentasjon av programmet FAMREK, som er et system for familierekonstitusjon innenfor et større område, f.eks. en kommune.
> Busetnadssoge
IKT-system for skriving av bygdebøker av gards- og ættesoge-sjangeren. Notat og rapportar frå systemutviklingsarbeidet.

Diskusjonsfora:

> Lokalhistorisk diskusjonsforum
Her kan du skrive / svare på innlegg om lokalhistoriske spørsmål.
> NLIs e-postliste for bygdebokforfattere
> Internasjonale nettverk

Nettstedet har mottatt økonomisk støtte fra Kulturnett Norge